Bewonersbrief in de mix

Plof. Er valt een brief van de gemeente op de deurmat. Veel tekst, moeilijke woorden. Gaat het over werkzaamheden voor de deur? Moet ik zelf iets doen? Geen idee, geen tijd om me erin te verdiepen. Zou het niet veel makkelijker zijn als zo’n brief gewoon een stripverhaal was?

Niet goed kunnen lezen of moeite hebben met het begrijpen van een geschreven boodschap. Het is de dagelijkse realiteit voor 1 op de 5 mensen in Nederland en België (PIAAC-onderzoek 2024). De gevolgen kunnen groot zijn, zeker wanneer er belangrijke informatie per brief gecommuniceerd wordt. Als communicatieadviseurs proberen we lastige boodschappen zo begrijpelijk mogelijk te brengen. Maar hoe eenvoudig ook, geschreven taal begrijpen is soms een brug te ver. Een klassieke bewonersbrief werkt dan niet.

Wat als we de informatie uit een brief remixen tot een stripverhaal? Cross Comix en MEE Rotterdam Rijnmond namen de proef op de som. Ze vertaalden een brief van gemeente Rotterdam naar een stripverhaal en testten de begrijpelijkheid bij mensen met een licht verstandelijke beperking. “Er staan wel vaker illustraties in een brief of folder. Wij wilden verder gaan: de informatie uit de brief volledig herwerken tot een stripverhaal. Een strip heeft een heel andere structuur Plof. Er valt een brief van de gemeente op de deurmat. Veel tekst, moeilijke woorden. Gaat het over werkzaamheden voor de deur? Moet ik zelf iets doen? Geen idee, geen tijd om me erin te verdiepen. Zou het niet veel makkelijker zijn als zo’n brief gewoon een stripverhaal was? Een strip heeft een heel andere structuur dan een brief. De verhaallijn moet helderder zijn, de informatiedichtheid is lager en een strip heeft een hoofdpersoon. Dat maakt het persoonlijker”, aldus Christian Jongeneel, initiatiefnemer en directeur bij Cross Comix.

In de brief van de gemeente stond een uitnodiging voor een gesprek over een bijstandsuitkering. Maar liefst vijftig procent van de ontvangers van de brief kwam niet opdagen bij het gesprek. Christian: “Eén van de proefpersonen gaf aan dat ze in een brief altijd zoekt naar een telefoonnummer en belt om te vragen wat erin staat. Maar dat doet niet iedereen. Veel brieven van de gemeente
belanden ongeopend in de prullenbak. Als betere communicatie tot een hogere
opkomst leidt, is dat zowel voor de gemeente als voor de ontvangers van de brief winst.”

Voor het onderzoek ontwikkelde tekenaar Mark van Herpen drie versies van een strip*. Elke versie werd voorgelegd aan een panel van personen met een licht verstandelijke beperking. Op basis van hun feedback maakte de tekenaar een definitieve versie.

In de eerste versie legt een buddy de inhoud van de brief uit. “Een herkenbare situatie voor veel laaggeletterden: als je een formele brief krijgt, zoek je hulp”, legt Christian uit. “In de strip lieten we alle stappen zien die de hoofdpersoon doorloopt vanaf het moment dat hij de brief krijgt. Maar daardoor werd het een strip op twee pagina’s, met veel stappen en tekst. Die feedback kregen we ook van de proefpersonen, ze vonden het te veel tekst.”

De tweede versie van de strip zag er helemaal anders uit. Zo weinig mogelijk tekst, zo duidelijk mogelijke tekeningen. Christian: “Het beeld vertelt het grootste deel van het verhaal. Maar dat bleek toch erg lastig. Niet iedereen snapte de beeldtaal in de strip. Een donker wolkje boven iemands hoofd betekent dat die persoon boos is, maar dat was niet voor iedereen duidelijk. Dat weet je alleen als je vaker strips leest.”

Voor versie drie koos Cross Comix voor een compacte strip op één pagina met onderscheid tussen beeld en beschrijvende tekstblokken. Christian: “Alle proefpersonen vonden het overzichtelijk om alle informatie op één compacte pagina te krijgen. Twee pagina’s vraagt veel meer concentratie. Alleen misten de proefpersonen in deze versie de tekstballonnen.”

In de definitieve versie kwamen de goede elementen uit iedere versie samen. Het werd een compacte strip op één pagina, met de combinatie van een korte uitleg in een onderschrift en tekstballonnen. “Om alles op één pagina te brengen moest er flink geschrapt worden in de informatie. Een goede oefening dus: een begrijpelijk verhaal bestaat uit weinig informatie. Breng dat wat je wilt communiceren terug tot de kern.”

Alle proefpersonen waren het eens: een strips begrijpelijker dan een brief. Maar een strip daadwerkelijk gebruiken in de praktijk heeft nog wel wat voeten in aarde. Christian: “Om beeldverhalen op grote schaal in te zetten, moeten we met meer zekerheid kunnen zeggen wat werkt en wat niet. Ook over het juridische aspect is meer onderzoek nodig. In een stripverhaal staan namelijk niet alle kleine lettertjes zwart op wit. Wat mij betreft zoeken we naar een balans: de hoofdboodschap in een toegankelijke en begrijpelijke strip, daarna in tekst de kleine juridische lettertjes.”

Volgens Christian heerst nog de perceptie dat strips vooral voor kinderen zijn. “Als we nu een strip in plaats van een brief sturen, dan voelen mensen zich niet serieus genomen. Terwijl dat helemaal niet het geval is. Beeldende informatie wordt nou eenmaal sneller en gemakkelijker verwerkt dan tekst. Op verkeersborden staan niet voor niets beelden. Mensen moeten simpelweg nog wennen aan andere manieren van informatieoverdracht.”

Als Christian door een glazen bol naar de toekomst kijkt ziet hij ontzettend veel mogelijkheden. “We zijn dit project echt pionierend gestart. We willen onze creativiteit niet alleen voor kunstdoelstellingen inzetten, maar ook voor een breder maatschappelijk doel. Ik hoop dat strips een normaal onderdeel in het arsenaal aan communicatie worden. Bij overheden, maar eigenlijk bij alle instanties. We hebben nog een hele weg te gaan.”